سرپرسى سايكس ( مترجم : سيد محمد تقى فخر داعى گيلانى )
600
تاريخ ايران ( فارسى )
و شديد بوده است . اولتيماتوم روسها در نوامبر 1911 م دولت روسيه تصميم به اخراج شوستر گرفت ، ولى براى اجراى آن بهانهاى كه داشت خيلى ضعيف بود . دولت ايران تصميم به توقيف دارائى شعاع السلطنه برادر شاه مخلوع كه با او براى بدست آوردن تاجوتخت اخيرا معاونت و همكارى كرده بود گرفت . شوستر به ژاندارمهاى خزانهدارى فرمان داد كه دارائى عمدهء شعاع السلطنه را تصرف كنند ، ولى جنرال قونسول روس بيك بهانهء سست كه شاهزاده به بانك روس مقروض است دو نفر از منشيان خود را به معيت ده قزاق روسى براى پيشدستى كردن بر اقدام شوستر سر املاك نامبرده فرستاد . اين عده ژاندارمهاى ماليه را تهديد به شليك نموده فرمان مراجعت دادند و سپس آنها را گرفته توقيف كردند . روز بعد يك دستهء قوىتر از ژاندارمهاى ماليه به طرف املاك شعاع السلطنه حركت نمودند . در آنجا عدهاى از قزاقهاى ايرانى را ديده و فورا همگى را خلع سلاح نمودند . بعدا نسبت دادند كه قراولهاى ژاندارم ماليه تفنگهاى خودشان را به طرف دو نفر افسر روسى كه با اونيفورم بودند و از آنجا ميگذشتند نشان كردهاند . ولى آيا اين عمل واقعا اتفاق افتاده مورد شك و ترديد است و شايد جعل اين خبر براى تقويت يك سبب ضعيف يا بزرگ كردن يك بهانهء كوچك بوده است . اين مطلب واضح است كه جنرال قونسول روسيه هم در بهانه و دليلى كه آورده و هم در اقدام خود هردو راه خطا پيموده و كاملا باشتباه رفته بود و مخصوصا كه شعاع تبعهء دولت تركيه بود نه روسيه . ولى حماقت شوستر كه يك عدهء زيادى از ژاندارمها را براى بيرون كردن قراول و پاسبانهائى كه در تحت تعليمات جنرال قونسول روس بانجا رفته بودند فرستاد كاملا يك قضيهء بسيار ساده و روشنى را پيچيده و خراب كرده و ايران را در يك وضع تيره و بحرانى قرار داد . در ابتدا هيچ علائم و اماراتى ظاهر نبود و دموكراتها با وجد و شادى گمان ميكردند كه يك فتح بزرگى كردهاند ، ولى اين شادى آنها كم عمر و بيدوام بود . در پنجم ماه نوامبر روسيه يك اولتيماتومى بايران تسليم نموده و تقاضاى عذرخواهى و پوزش از جسارتى كه نسبت به جنرال قونسول شده بود نمود . پس از آنكه اين تقاضا قبول شد تقاضاى ديگرى براى